Bir isteği kabul ediyorsunuz. Ardından kendi planınızı nasıl değiştireceğinizi, yetişmeyen işlerinizi veya dinlenmekten yine vazgeçtiğinizi düşünüyorsunuz. Karşınızdaki memnun; siz ise bazen ona, bazen de kabul ettiğiniz için kendinize kızıyorsunuz.
Üstelik çoğu zaman ne istediğinizi biliyorsunuz. Zor olan, bunu söylediğinizde karşınızdakinin kırılması, sizi bencil bulması veya uzaklaşması ihtimali.
Hayır diyememek, kişinin ilişkilerini korumak için öğrendiği bir stratejiyle bağlantılı olabilir. Bu durumda başkalarını memnun etmek, kabul görmenin koşulu hâline gelir.
“Başkalarını memnun etmezsem...”
İlişkilerde nelerin güvenli olduğunu yaşantılarımız içinde öğreniriz. İtiraz ettiğinde suçlanan, ihtiyaçları önemsenmeyen veya çoğunlukla uyum sağladığında takdir edilen biri, kendi isteklerini geri planda tutmanın, hatta kendini feda etmenin ilişkileri koruduğunu öğrenmiş olabilir.
Bu öğrenmeler zamanla bazı kurallara dönüşebilir: “İnsanları hayal kırıklığına uğratmamalıyım”, “Kendi ihtiyacımı düşünürsem bencil olurum” veya “Ancak yardımcı olduğum sürece değerliyim.”
Bunlar herkes için geçerli açıklamalar değildir. Ancak böyle bir kural devredeyse, küçük bir talebi reddetmek bile kişi için büyük bir anlam taşıyabilir. Söz konusu olan yalnızca o günkü planı değil, nasıl bir insan olduğu ve ilişkideki yeridir.
Neden bildiğim hâlde aynı şeyi yapıyorum?
İstemediğiniz bir şeyi kabul ettiğinizde, karşı tarafın tepkisine ilişkin kaygınız kısa süreliğine azalabilir. Teşekkür edilmesi veya takdir görmek de iyi gelebilir. Bu rahatlama, bir sonraki istekte yine kabul etmeyi kolaylaştırabilir.
Fakat ilişkiyi sürekli uyum sağlayarak sürdürdüğünüzde, kendi ihtiyacınızı ifade ettiğinizde ne olacağını görme fırsatınız azalır. “Aramız iyi, çünkü onu üzmüyorum” düşüncesi varlığını koruyabilir.
Bu nedenle “Hayır demeye hakkım olduğunu biliyorum” demekle, hayır dedikten sonra güvende hissetmek aynı şey değildir. Kişi düşünsel olarak kabul ettiği bir şeyi, ilişkilerinde henüz deneyimleyememiş olabilir.
İnançlar çok güçlüdür. Öğrendiğiniz yerde, örneğin baskıcı bir annenin memnun edilmemesinin yaratacağı korku bugün hala içinizde yaşıyor, bedeninizi sarıyor olabilir. O duygu bugün çok basit gibi görünen davranışı engelleyebilir.
Bunun hayatınızdaki bedeli ne oluyor?
Başkalarını gözetmek, kendi başına bir sorun değildir. Ancak sürekli uyum sağlamak; dinlenmeye, tercihlerinize ve ilişkide açıkça konuşabilmeye ayırdığınız alanı daraltabilir.
Bazen kırgınlık, “Kimse benim ne istediğimi düşünmüyor” biçiminde ortaya çıkar. Bazen de kişi, uzun süredir başkalarının beklentilerini esas aldığı için kendi isteğini ayırt etmekte zorlanır. Dışarıdan sorunsuz görünen bir ilişki, içeriden yorucu yaşanabilir.
Terapi bu noktada nasıl yardımcı olabilir?
Bilişsel Davranışçı Terapi’de hayır diyememenin sizin yaşamınızdaki anlamı araştırılır. Kimlerle zorlandığınız, ne olmasından çekindiğiniz, kendiniz hakkında hangi inançların harekete geçtiği ve memnun etme davranışının bunları nasıl sürdürdüğü birlikte değerlendirilir.
Bu anlayış üzerinden, size uygun yeni deneyimler planlanabilir. Amaç, yalnızca farklı bir cümle kurmak değil; ilişkinin koşullarını daha açık değerlendirebilmek ve kendi ihtiyaçlarınıza da yer verebileceğiniz yeni öğrenmeler geliştirmektir. Terapi sürecinde, sınır koymanın hem sizi hem de ilişkilerinizi iyileştirebileceğini görmenizi sağlayacak uygulamalar planlanır.
Ne istediğinizi bildiğiniz hâlde söyleyemiyor veya söyledikten sonra yoğun suçlulukla kararınızdan dönüyorsanız, bu tekrarın sizin için nasıl işlediği terapiye başlama konunuz olabilir.
Sakarya ve online yetişkin psikoterapisi
Hayır diyememe, onay arayışı ve ilişkilerde kendi ihtiyaçlarını sürekli erteleme, psikoterapide ele alınabilecek yaşam güçlükleridir. Başvurmak için bunların belirli bir tanıyla açıklanmış olması gerekmez.
Özgün yazının kaynakları
- Beck Institute — Cognitive Conceptualization Diagram Questions.
- Centre for Clinical Interventions — Assert Yourself! Modül 1, 3 ve 6.
- Christine A. Padesky — Aaron T. Beck; işbirliğine dayalı inceleme ve davranışsal deneylere ilişkin açıklamalar.
Ben Uzman Klinik Psikolog Bera Gündoğdu. Sakarya Serdivan, Cadde54’teki ofisimde yüz yüze ve online olarak yetişkinlerle çalışıyorum. Görüşmelerin çerçevesini terapi süreci sayfasında inceleyebilir, bilgi ve randevu için benimle iletişime geçebilirsiniz.
Kaynaklar ve ileri okuma
Bu sayfa genel bilgilendirme içindir; kişisel değerlendirme veya tanı yerine geçmez. Çalışma planı bireysel değerlendirmeyle belirlenir; belirli bir sonuç veya seans sayısı taahhüt edilmez.